ياقوت حموى : در كتابى ديده‌ام كه اولين آبادى پس از توفان نوح ، « ثمانين » بود كه چون هشتاد نفر از كشتى بيرون آمدند و آن را بنا نهادند ، آبادى را چنين ناميدند . آنان پس از خروج از كشتى ، به « قَردا » و « بازَبدى » در سرزمين موصل فرود آمدند ؛ و اين همان جا است كه ثمانين در آن بنا شد . آن‌گاه و با آنان را فرا گرفت و جز نوح و فرزندانش : سام و حام و يافث و زنانشان همه درگذشتند و دنيا زيرورو شد . براى همين است كه خداوند متعال فرموده است : وَ جَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ ( 77 ) « 1 » « و تنها نسل او را برجا گذاشتيم . » « 2 » ابن‌جوزى : در روز احد ، نخستين كسى كه سوى مدينه گريخت ، عثمان بود و اين آيه در باره‌ى او نازل شد إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ ( 155 ) « 3 » « روزى كه دو گروه با هم رويارو شدند ، از ميان شما كسانى كه پشت كردند ، همانا شيطان آنان را به سبب پاره‌اى از آنچه حاصل كرده بودند ، بلغزانيد و قطعاً خدا از ايشان در گذشت ؛ زيرا خدا آمرزگار بردبار است . » « 4 » در روايت است : اولين سوره‌اى كه نازل شد بود و آخرين سوره . « 5 » نعمانى ، از اميرالمؤمنين ( ع ) : اولين آيه‌هاى قرآن كه در مكه نازل شد آيات سوره‌ى بود و نخستين چيزى كه در مدينه نازل شد سوره‌ى بقره . « 6 » سروى : كسى از اميرالمؤمنين ( ع ) در باره‌ى اين آيه كه إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمِينَ ( 96 ) « 7 » « به‌راستى اولين خانه‌اى كه براى مردم بنا نهاده شد ، آن

--> ( 1 ) . صافات 77 ( 2 ) . معجم الادباء 5 / 2092 ( 3 ) . آل‌عمران 55 ( 4 ) . تذكرة الخواص 43 ( 5 ) . البرهان فى تفسير القرآن 1 / 69 ( 6 ) . رسالة المحكم و المتشابه 68 ؛ اين كتاب بخشى از تفسير نعمانى است . ( 7 ) . آل‌عمران 96 .